Ar adegau, mae'n teimlo fel pe bai'r byd yn gweiddi. Mae’r penawdau'n llawn argyfyngau, gwrthdaro ac ansicrwydd sy’n ddigon swnllyd i foddi popeth arall bron. Ond o dan y sŵn hwnnw, mae rhywbeth tawelach yn digwydd, rhywbeth hŷn ac agosach. Tra mae digwyddiadau byd-eang yn tynnu ein ffocws ni tuag allan, mae'r tir o dan ein traed yn adrodd ei stori ei hun, un sy'n parhau i fod yn llawn gobaith, posibilrwydd ac adnewyddu, os byddwn yn dewis gwrando.

Mae Cymru ar groesffordd

Mae dirywiad byd natur yng Nghymru yn real, gydag 1 o bob 5 rhywogaeth mewn perygl o ddifodiant. Ond yr un mor real yw'r potensial i wyrdroi hyn. Mae'r dirwedd rydyn ni’n ei gweld heddiw’n adlewyrchu dewisiadau'r gorffennol; bydd y dirwedd mae ein plant ni’n ei hetifeddu’n adlewyrchu'r dewisiadau rydyn ni’n eu gwneud nawr. Ond tu ôl i’r sŵn, mae rhywbeth hynod bwysig yn datblygu: stori byd natur yng Nghymru a’r cyfle sydd gennym ni o hyd i’w adfer. Mae’r Ymddiriedolaethau Natur eisiau dychmygu Cymru lle mae afonydd yn llifo’n glir, lle mae bywyd gwyllt yn ffynnu mewn caeau a gwrychoedd, lle mae ffermydd yn ffynnu, nid dim ond yn goroesi. Nid ffantasi yw hyn; rydyn ni’n credu ei fod yn gyraeddadwy, ond mae gofyn i ni edrych ar y dyfodol yn wahanol.

Does dim rhaid i stori byd natur yng Nghymru fod yn un am ddirywiad. Gall fod yn stori am adnewyddu, gwydnwch, a phwrpas a rennir. Nid anobaith ydi’r ffocws, ond eglurder a gweithredu wedi'i wreiddio mewn gobaith. Ydi, mae ansicrwydd gwleidyddol a chymdeithasol yn gallu cysgodi cynnydd. 

Mae’r hinsawdd a byd natur yn gallu teimlo fel problemau “yn nes ymlaen” mewn byd sy’n llawn problemau “y funud yma”. 

Ond mae eu hanwybyddu nawr eisoes yn effeithio ar ein bywydau ni: cartrefi dan ddŵr y mis yma ac yn wynebu sychder y mis nesaf, ffermio’n dioddef yr un ffawd, prisiau bwyd yn codi tra mae stormydd yn cyrraedd un ar ôl y llall. Rydyn ni wedi datrys heriau mawr o'r blaen ac felly fe allwn ni wynebu’r un yma hefyd. Ond mae'n rhaid i ni symud ein ffocws tuag at yr hyn sy'n gwneud Cymru'n unigryw er mwyn i ni allu agor posibiliadau yma yng Nghymru.

Mae angen gofod ar natur, a ninnau hefyd

Mae gweithredu dros yr hinsawdd wedi rheoli’r sgwrs ers blynyddoedd ac mae hynny’n gwbl briodol. Ond nid yr un yw stori’r hinsawdd a byd natur. Mae gwaith hinsawdd yn atal niwed, ac mae gwaith ar gyfer adferiad byd natur yn dod â bywyd yn ôl. Ac mae calon adferiad byd natur yn hyfryd o syml: rhowch ofod i fyd natur, a bydd yn dychwelyd. Am hynny, bydd yn ein helpu ni i addasu i’n hinsawdd ni sy’n newid, gan leihau llifogydd a sychder, glanhau ein dŵr a’n haer a rhoi llecynnau tawel i ni wella ein lles.

Yng Nghymru, nid yw rhoi lle i fyd natur bob amser yn hawdd, gan fod bron i 90% o’n tir ni’n cael ei ffermio. Ond mae hynny hefyd yn golygu bod gennym ni gyfle anhygoel os ydyn ni'n fodlon wynebu realiti'r hyn sy'n gwneud ffermio mor galed. Heddiw, mae llawer o'r bwyd rydyn ni'n ei dyfu’n cael ei allforio, ac mae’r rhan fwyaf o'r bwyd rydyn ni'n ei fwyta’n cael ei fewnforio. Mae’n system sydd ddim yn gweithio, nid dim ond o ran ein diogelwch bwyd, ond hefyd i ffermwyr, gan fod llawer ohonyn nhw’n brwydro i wneud elw. Fodd bynnag, rydyn ni i gyd yn gwerthfawrogi ffermwyr Cymru, ac maen nhw’n hollbwysig i wead y Gymru wledig a’r iaith Gymraeg. Felly, os nad ydi’r status quo yn gweithio, beth ydi’r ateb?

Mae ffermwyr yn allweddol i ddyfodol byd natur

Mae gan ffermwyr wybodaeth ddofn am y tir ac maen nhw’n ganolog i gymunedau gwledig. Nid nhw sy’n achosi dirywiad byd natur; y cyfan maen nhw wedi’i wneud ydi addasu i bolisïau a marchnadoedd bwyd sydd wedi eu gwthio tuag at ddwysáu. Ond beth petai’r ffermwyr hynny’n cael eu grymuso i arwain adferiad byd natur? 

Beth petai ffermwyr yn gallu ennill incwm sefydlog nid yn unig o fwyd, ond o greu tirweddau gyda chyfoeth o fyd natur?

Nid gobaith yn y dyfodol mo hwn; mae'n digwydd eisoes, ond pwy sy'n fodlon talu?

Ni all arian y llywodraeth ar ei ben ei hun sicrhau adferiad byd natur, nid pan mae angen buddsoddiad yn y GIG, addysg a gwasanaethau cymunedol hefyd. Yr ateb yw cael y busnesau i fuddsoddi, gan eu bod eisoes yn deall bod hinsawdd sefydlog ac ecosystemau iach yn hanfodol ar gyfer eu dyfodol. Ond mae angen i ni wneud yn siŵr bod unrhyw fuddsoddiad yn iawn er mwyn i Gymru gynnal egwyddorion integriti o safon uchel sy’n sicrhau manteision hirdymor i bobl a bywyd gwyllt. O'i wneud yn gyfrifol, nid gwyrddolchi yw buddsoddiad corfforaethol mewn byd natur, ond meddylfryd hirdymor.

Mae gan Gymru gyfle sy’n aros i gael ei gymryd

Dychmygwch system wedi'i siapio o amgylch pobl a lle, lle mae elusennau amgylcheddol fel yr Ymddiriedolaethau Natur yn gweithio'n uniongyrchol gyda ffermwyr, nid fel cyfryngwyr yn y canol, ond fel partneriaid. Byddai cynghorwyr tir yn cerdded y caeau gyda ffermwyr, gan nodi cyfleoedd y mae'r ffermwr yn eu dewis, a'r ffermwr sy'n negodi'r pris. Gallai ffermwyr wedyn dderbyn taliadau ymlaen llaw, hirdymor, gan roi 30 mlynedd o sicrwydd ariannol ar gyfer adfer cynefinoedd. Yn aml, dyma’r pocedi lleiaf cynhyrchiol ar eu tir, fel pyllau yng nghornel isaf cae, adfer gwrychoedd a chreu dolydd sy’n dal i gynnal pori. Drwy hyn, byddai byd natur yn dychwelyd, a chynhyrchu bwyd yn parhau ac, yn hollbwysig, byddai bywoliaeth wledig yn dod yn wydnach. Mae hyn eisoes yn digwydd yn Lloegr, gan ei bod yn ofynnol i ddatblygwyr sicrhau 10% o fudd i fioamrywiaeth, gan arwain at fuddsoddiad ar gyfer adfer byd natur.

Ar hyn o bryd, does gan Gymru ddim gofyniad o 10% fel hyn, ond drwy greu ein fersiwn ni ein hunain gyda safonau uchel, mesurau diogelu cadarn i gymunedau a dull gweithredu unigryw Gymreig, gallem ddatgloi buddsoddiad sylweddol mewn ffermydd a thirweddau ledled y wlad. Byddai cymunedau’n elwa, byddai byd natur yn adfywio, a gallai Cymru arwain y DU gyda model beiddgar, positif i fyd natur, o adfywiad gwledig.

A'r elfen fwyaf ysbrydoledig?

Does dim rhaid i ni aros; mae'r wybodaeth yma eisoes, ac felly hefyd yr ymrwymiad gan sefydliadau amgylcheddol. Y cyfan sydd arnom ni ei angen yw i'r llywodraeth sefydlu'r cymhellion priodol drwy fynnu bod datblygiadau’n buddsoddi 10%.

Ym mis Mai 2026, bydd pobl Cymru’n ethol Senedd newydd. Y cwestiwn ydi a fydd y llywodraeth nesaf yn feiddgar ac yn llawn gweledigaeth, gan fuddsoddi mewn adnewyddu ein tir a’n cymunedau, neu a fydd yn dewis busnes fel arfer. Mae’r penderfyniad yn agosáu, a bydd ei effaith yn siapio dyfodol y tir ac, felly, adferiad byd natur yng Nghymru.

Dysgwch fwy am Etholiadau’r Senedd