Mae'r cam hwn yn sicrhau bod y ddeddfwriaeth yng Nghymru yr un fath â’r ddeddfwriaeth warchod mewn rhannau eraill o Brydain ac yn adlewyrchu cefnogaeth gref gan y cyhoedd a'r sector cadwraeth i ddychweliad afancod a'u manteision ecolegol.
Y llynedd, cyhoeddodd y Dirprwy Brif Weinidog y byddai Llywodraeth Cymru yn cydnabod afancod yn swyddogol fel rhywogaeth frodorol ac yn ymestyn statws Rhywogaeth Warchodedig Ewropeaidd iddynt yng Nghymru. Daw'r ddeddfwriaeth newydd i rym o 4ydd Mawrth 2026 ac mae'r cam diweddaraf hwn yn cyflawni ymrwymiad Llywodraeth Cymru.
Dywedodd Alicia Leow-Dyke, Swyddog Prosiect Afancod Cymru ar gyfer Ymddiriedolaethau Natur Cymru:
“Rydyn ni wedi bod yn gweithio tuag at y nod yma o warchodaeth gyfreithiol i afancod yng Nghymru ers blynyddoedd lawer, felly rydyn ni wrth ein bodd gyda’r canlyniad gwych yma. Mae afancod yn chwarae rhan hanfodol yn ein hecosystemau ni ac mae eu cydnabod yn ffurfiol fel rhywogaeth frodorol yn beth iawn i’w wneud. Mae’n nodi carreg filltir hanfodol o ran ailsefydlu afancod gwyllt yng Nghymru. Diolchwn i Lywodraeth Cymru am wrando ar yr holl dystiolaeth a gwneud y penderfyniad cywir.”
Dywedodd Richard Young, Prif Swyddog Gweithredol y Beaver Trust:
“Rydyn ni’n croesawu’r penderfyniad i roi gwarchodaeth gyfreithiol i afancod yng Nghymru yn fawr iawn. Mae afancod yn darparu amrywiaeth anhygoel o fuddion i’n hecosystemau ni, gan wneud hwn yn gam hynod gadarnhaol ar gyfer adferiad byd natur. Mae’r penderfyniad nodedig yma’n adlewyrchu blynyddoedd o ymrwymiad a chydweithrediad gan gadwraethwyr, cymunedau a llunwyr polisïau, pob un yn gweithio’n ddiflino i greu Cymru wydnach a mwy bioamrywiol.”
Dywedodd Karen Whitfield, Cyfarwyddwr Cyswllt Amgylchedd Cymru:
“Mae Cyswllt Amgylchedd Cymru yn croesawu’r penderfyniad i warchod afancod yn gyfreithiol yng Nghymru. Mae hwn yn gam arwyddocaol a allai gyflymu adferiad byd natur ar draws dalgylchoedd afonydd Cymru. Mae ailgyflwyno sy’n cael ei reoli’n gyfrifol, wedi’i seilio ar ymgysylltu cymunedol da, tystiolaeth gref, ac asesiadau effaith, yn hanfodol bellach i sicrhau bod pawb yn gallu mwynhau manteision afancod yn afonydd Cymru.”
Ar un adeg roedd afancod yn gyffredin ledled Cymru, ond oherwydd gorhela gan bobl, am eu ffwr a’u cig yn bennaf, wynebu difodiant oedd eu hanes ar ôl yr Oesoedd Canol yng Nghymru ac, erbyn diwedd yr 16eg ganrif, roeddent wedi diflannu o weddill Prydain. Fel peirianwyr ecosystemau, gall ymddygiad naturiol afancod helpu i adfer a rheoli ecosystemau dŵr croyw, a chreu tirweddau sy’n wydn o ran yr hinsawdd – felly mae’r cyhoeddiad diweddar hwn yn newyddion ardderchog i fywyd gwyllt a phobl.
Canfu arolwg gan Brifysgol Caerwysg yn 2023 fod 88.70% o'r ymatebwyr yng Nghymru yn cefnogi afancod gwyllt gydag 83.72% eisiau iddynt gael 'gwarchodaeth gyfreithiol gref', felly bydd y camau hyn yn cael eu croesawu gan fwyafrif helaeth pobl Cymru.
Drwy Brosiect Afancod Cymru, mae Ymddiriedolaethau Natur Cymru wedi bod yn gweithio ers 20 mlynedd i adfer afancod gwyllt i dirwedd Cymru ac mae'r penderfyniad diweddaraf hwn yn nodi'r cam mwyaf arwyddocaol hyd yma wrth gyflawni'r weledigaeth honno. Mae’r Ymddiriedolaethau Natur a’r Beaver Trust wedi bod yn gweithio gyda phartneriaid o rwydwaith Cyswllt Amgylchedd Cymru i sicrhau gwarchodaeth i afancod yng Nghymru. Rhoddwyd statws gwarchodedig i'r rhywogaeth yn yr Alban yn 2019 ac yn Lloegr yn 2022, felly mae'r cam hwn yn sicrhau bod y ddeddfwriaeth yng Nghymru yn cyd-fynd â gweddill Prydain.
Mae gan yr Ymddiriedolaethau Natur a’r Beaver Trust gynrychiolaeth ar Fforwm Afancod Cymru, a sefydlwyd yn ddiweddar gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod trafodaethau'n parhau rhwng rhanddeiliaid i fynd i'r afael ag unrhyw bryderon a chynyddu'r manteision mae afancod yn eu cynnig.
Drwy’r Prosiect Byw Gyda Afancod yn Nalgylch Dyfi, mae Prosiect Afancod Cymru dan arweiniad yr Ymddiriedolaethau Natur yng Nghymru wedi bod yn datblygu Rhwydwaith Rheoli Afancod i Gymru. Mae hwn yn cael ei gyllido gan y Gronfa Rhwydweithiau Natur (rownd dau), sy’n cael ei chyflwyno gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, ar ran Llywodraeth Cymru ac mewn partneriaeth â Chyfoeth Naturiol Cymru.